ڕێنماییەکانی ویندۆز

پێشەکی
ویندۆز وەک پڕفرۆشترین سیستەمی کارپێکردنی کۆمپیوتەر لە جیهاندا، ئامرازە پێشکەوتووەکانی بۆ کۆنتڕۆڵی باوان و پاراستنی منداڵان پێشکەش دەکات. لە ساڵانی دواییدا، مایکرۆسۆفت سیستەمی "خێزانی مایکرۆسۆفت" (Microsoft Family)ی پەرەپێداوە کە ڕێگە بە باوان دەدات کۆنتڕۆڵی تەواوی کاتی بەکارهێنان، ناوەڕۆک، و چالاکییەکانی منداڵەکەیان لەسەر کۆمپیوتەردا هەبێت. لە هەمان کاتدا، بەکارهێنانی کۆمپیوتەر و شاشە کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر خوێندن و توانای تێگەیشتنی منداڵان هەیە. لەم بابەتەدا، بە شێوەیەکی ورد و پێکهەوە، دوو لایەنی گرنگی ویندۆز دەخەینە ڕوو: یەکەمیان ڕێگای دروستکردنی ئەکاونتی منداڵ و کۆنتڕۆڵی باوان لە ویندۆز، و دووەمیان کاریگەری ڕاگەیاندنی کۆمپیوتەر لەسەر خوێندنی منداڵ.

بەشی یەکەم: ڕێگای دروستکردنی ئەکاونتی منداڵ و کۆنتڕۆڵی باوان لە ویندۆز
ویندۆز ١٠ و ١١ سیستەمێکی پێشکەوتووی کۆنتڕۆڵی باوانی تێدایە کە پێی دەڵێن "خێزانی مایکرۆسۆفت" (Microsoft Family). ئەم سیستەمە ڕێگە بە باوان دەدات کە کۆنتڕۆڵی کاتی شاشە، سنووردارکردنی ناوەڕۆک، و چاودێری چالاکییەکانی منداڵەکەیان لەسەر کۆمپیوتەردا بکەن.

مەرجە سەرەکییەکان بۆ بەکارهێنانی کۆنتڕۆڵی باوان
پێش دەستپێکردن، پێویستە چەند مەرجێک جێبەجێ بکرێن :

منداڵەکە دەبێت خاوەنی ئەکاونتێکی مایکرۆسۆفت بێت کە تەمەنی لە خوار ١٦ ساڵەوە بێت . ئەگەر منداڵەکە ئەکاونتی نییە، دەتوانرێت لە کاتی دروستکردندا تەمەنی بۆ ژێر ١٦ ساڵ دیاری بکرێت.

باوان پێویستیان بە ئەکاونتێکی مایکرۆسۆفتە کە تەمەنی ١٨ ساڵ یان سەرووتر بێت.

منداڵەکە دەبێت لە کۆمپیوتەرەکەدا بە ئەکاونتی خۆی بچێتە ژوورەوە، نەک بە ئەکاونتی باوان یان ئەکاونتێکی تر .

ئەکاونتی منداڵەکە دەبێت "ئەکاونتی ستاندارد" (Standard Account) بێت، نەک "ئەکاونتی بەڕێوەبەر" (Administrator) .

ڕێگای یەکەم: دروستکردنی ئەکاونتی منداڵ لە ڕێگای ڕێکخستنەکانی ویندۆز
هەنگاوی یەکەم: کردنەوەی ڕێکخستنەکانی خێزان

لەسەر کۆمپیوتەرەکە، کلیک لەسەر دەستپێک (Start) بکەن.

کلیک لەسەر ڕێکخستنەکان (Settings) (هێمای چەرخ).

کلیک لەسەر ئەکاونتەکان (Accounts) .

کلیک لەسەر خێزان و بەکارهێنەرەکانی تر (Family & other users) .

هەنگاوی دووەم: زیادکردنی ئەندامی خێزان

لە بەشی "خێزان (Family)"دا، کلیک لەسەر زیادکردنی ئەندامی خێزان (Add a family member) بکەن .

کلیک لەسەر زیادکردنی منداڵ (Add a child) بکەن .

ناونیشانی ئیمەیڵی منداڵەکە داخڵ بکەن. ئەگەر منداڵەکە ئەکاونتی نییە، کلیک لەسەر من کەسێکم نییە کە دەیەوێت بانگهێشتی بکەم (The person I want to invite doesn't have an email address) بکەن و ئەکاونتێکی نوێ بۆ دروست بکەن .

کلیک لەسەر ناردنی بانگهێشت (Send invitation) بکەن .

هەنگاوی سێیەم: پەسەندکردنی بانگهێشت لەلایەن منداڵەوە

منداڵەکە دەبێت لە ئیمەیڵەکەی بانگهێشتەکە وەربگرێت و لەسەر لینکەکە کلیک بکات .

پاش پەسەندکردنی بانگهێشتەکە، ئەکاونتی منداڵەکە لە لیستی خێزاندا دەردەکەوێت.

هەنگاوی چوارەم: چوونەژوورەوە بە ئەکاونتی منداڵ لەسەر کۆمپیوتەر

لەسەر کۆمپیوتەرەکە، دەربچنە دەرەوە (Sign out).

منداڵەکە دەبێت بە ئەکاونتی خۆی (ناونیشانی ئیمەیڵ و وشەی نهێنی) بچێتە ژوورەوە .

یەکەم جار کە دەچێتە ژوورەوە، پێویستە "ڕێگەپێدان (Allow)" هەڵبژێرێت بۆ ئەوەی ئەکاونتی منداڵی لەو کۆمپیوتەرەدا کاربکات .

گرنگ: پێویستە دڵنیا ببنەوە کە منداڵەکە ناتوانێت بە ئەکاونتی بەڕێوەبەر (Administrator) بچێتە ژوورەوە. ئەگەر ئەکاونتی منداڵەکە لە جۆری بەڕێوەبەردا بوو، دەبێت بگۆڕدرێت بۆ "بەکارهێنەری ستاندارد" .

ڕێگای دووەم: بەڕێوەبردنی کۆنتڕۆڵی باوان لە ڕێگای وێبگەی مایکرۆسۆفت
پاش زیادکردنی منداڵەکە بۆ خێزان، باوان دەتوانن لە ڕێگای وێبگەی family.microsoft.com کۆنتڕۆڵی تەواوی چالاکییەکانی بکەن .

چۆن بچیتە ناو وێبگەکە:

وێبگەڕێک بکەنەوە و بچنە ناو https://family.microsoft.com .

بە ئەکاونتی مایکرۆسۆفتی خۆتان (ئەکاونتی باوان) بچنە ژوورەوە .

لە پەڕەکەدا، ناوی منداڵەکە دەردەکەوێت. کلیک لەسەر زیاتر (More options) و پاشان چوون بۆ گشتگیر (Go to overview) بکەن .

تایبەتمەندییەکانی کۆنتڕۆڵی باوان لە ویندۆز
١. کاتی شاشە (Screen Time)

ئەم تایبەتمەندییە ڕێگە بە باوان دەدات کە سنووری کاتی ڕۆژانە بۆ بەکارهێنانی کۆمپیوتەر دیاری بکەن . دەتوانرێت:

کاتی دەستپێک و کۆتایی دیاری بکرێت .

سنوورەکان بۆ ڕۆژانی هەفتە و پشوو جیاواز بن .

کاتی سنووردارکردن بۆ ئەپلیکەیشنە تایبەتەکانیش دیاری بکرێت .

٢. فیلتەری ناوەڕۆک (Content Filtering)

ئەم تایبەتمەندییە ڕێگە دەدات دەستگەیشتن بە وێبگە نەگونجاوەکان سنووردار بکرێت :

پێڕستی وێبگە ڕێگەپێدراوەکان: دەتوانرێت تەنها وێبگەی دیاریکراو ڕێگەپێدراو بێت .

پێڕستی وێبگە بەستراوەکان: دەتوانرێت وێبگەی تایبەت بەسترێت .

فیلتەری خۆکار: ویندۆز بە شێوەی خۆکار وێبگەی پێگەیشتوو فیلتەر دەکات .

تێبینی گرنگ: فیلتەری وێب تەنها لە وێبگەڕی مایکرۆسۆفت ئێج (Microsoft Edge)دا کاردەکات . ئەگەر منداڵەکە وێبگەڕی تری وەک کرۆم یان فایەرفۆکس بەکاربهێنێت، فیلتەرەکان کار ناکەن .

٣. ڕاپۆرتی چالاکی (Activity Reports)

ئەم تایبەتمەندییە ڕاپۆرتی هەفتانەی چالاکییەکانی منداڵەکە دەنێرێت :

وێبگەکانی کە سەردانی کراوە

ئەپلیکەیشن و یارییەکانی کە بەکار هێنراون

کاتی بەکارهێنانی کۆمپیوتەر

کاتی بەکارهێنانی هەر ئەپلیکەیشنێک بە جیا

٤. سنووردارکردنی ئەپلیکەیشن و یاری (App & Game Restrictions)

باوان دەتوانن:

ئەپلیکەیشن و یارییە تایبەتەکان ببەستن .

سنووری تەمەنی بەپێی پۆلێنەکانی ESRB یان PEGI دیاری بکەن .

ڕێگری لە بەکارهێنانی ئەپلیکەیشنە بەستراوەکان بکەن .

٥. کۆنتڕۆڵی کڕین (Purchase & Spending Controls)

ئەم تایبەتمەندییە ڕێگە دەدات :

کڕین لە مایکرۆسۆفت ستۆردا سنووردار بکرێت.

پێویستی بە ڕەزامەندی باوان بێت بۆ هەر کڕینێک.

سنووری خەرجکردنی مانگانە دیاری بکرێت.

ئاگادارکردنەوە لە کاتی داواکاری دەستگەیشتن
کاتێک منداڵەکە هەوڵی دەستگەیشتن بە وێبگەیەکی بەستراو یان ئەپلیکەیشنێکی سنووردار دەدات، دەتوانێت "داواکاری بکات" . باوان لە ڕێگای :

ئاگادارکردنەوەی مۆبایل لە ڕێگای ئەپلیکەیشنی Microsoft Family Safety

ئاگادارکردنەوەی ئیمەیڵ

ئاگادارکردنەوە لەسەر وێبگەکە

ئاگادار دەکرێنەوە و دەتوانن ڕێگە بدەن یان ڕێگری بکەن.

ڕێنمایی گرنگ بۆ سەرکەوتنی کۆنتڕۆڵی باوان
١. منداڵەکە نابێت بە ئەکاونتی بەڕێوەبەر بچێتە ژوورەوە: ئەگەر منداڵەکە دەستی بە ئەکاونتی بەڕێوەبەر بگات، دەتوانێت ڕێکخستنەکان بگۆڕێت .

٢. پینەکەی کۆنتڕۆڵی باوان لەبیر مەکەن: ئەم پینە بۆ پاراستنی ڕێکخستنەکان پێویستە و منداڵەکە نابێت بیزانێت .

٣. ئەپلیکەیشنی Microsoft Family Safety لەسەر مۆبایل دابەزێنن: ئەم ئەپلیکەیشنە ڕێگە دەدات کۆنتڕۆڵ و چاودێری لە مۆبایلەوە بکەن .

٤. وێبگەڕەکانی تر سنووردار بکەن: فیلتەری ناوەڕۆک تەنها لە مایکرۆسۆفت ئێجدا کاردەکات. باوان دەتوانن وێبگەڕەکانی تر وەک کرۆم و فایەرفۆکس ببەستن .

٥. ڕاپۆرتەکان بە بەردەوامی پشکنین بکەن: ڕاپۆرتەکانی چالاکی یارمەتی دەدەن تێبگەن منداڵەکە چ جۆرە ناوەڕۆکێک بەکار دەهێنێت .

بەشی دووەم: کاریگەری ڕاگەیاندنی کۆمپیوتەر لەسەر خوێندنی منداڵ
بەکارهێنانی کۆمپیوتەر و شاشە لە خوێندندا، لە ساڵانی دواییدا بووەتە بابەتێکی گفتوگۆی زۆر لە ناو پەروەردەکاران و پسپۆڕانی گەشەسەندنی منداڵدا. لە کاتێکدا تەکنەلۆژیا دەرفەتی زۆر پێشکەش دەکات، توێژینەوەکان کاریگەرییە ئاڵۆز و لە ڕوویەکدا نیگەرانکەرییان لەسەر خوێندن و توانای تێگەیشتنی منداڵان دۆزیوەتەوە.

شەپۆلی دابەزینی توانای خوێندن و ڕۆڵی کۆمپیوتەر
ئامارەکان دەریانخستووە کە توانای خوێندنی منداڵان لە ساڵانی دواییدا بە شێوەیەکی بەرچاو دابەزیوە. لە ساڵی ٢٠٢٥دا، زانای دەروونناسی ژان تۆێنج (Jean M. Twenge) لە ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمزدا وتارێکی بڵاو کردەوە کە تێیدا باسی لەوە کردووە کە دابەزینی توانای خوێندن لەگەڵ بەکارهێنانی کۆمپیوتەر و تابلێت لە پەروەردەدا یەکدەگرێتەوە . ئەم دابەزینە زیاتر لە دوو دەیەیە دەستی پێکردووە و پێش سەردەمی پەتای کۆڤید-١٩ دەستی پێکردووە، کە ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کۆمپیوتەر خۆی ڕۆڵێکی گرنگ لەم گۆڕانکارییەدا هەیە .

کۆمپیوتەر وەک ئامێری دیستڕەکشن
یەکێک لە گەورەترین مەتراسییەکانی بەکارهێنانی کۆمپیوتەر لە خوێندندا، دەرفەتی دیستڕەکشن و لادانی سەرنجە. توێژینەوەیەکی زانکۆی میشیگن لە ساڵی ٢٠١٦دا دەریخستووە کە خوێندکارانی زانکۆ لە کاتی پۆلدا ٤٠٪ی کاتی خۆیان بە کرداری تر بەسەر دەبەن کە پەیوەندی بە خوێندنەوە نییە . توێژینەوەیەکی تری ساڵی ٢٠١٨ نیشانی داوە کە خوێندکاران کە تێبینی (notes)یان لەسەر کۆمپیوتەر نووسیوە، لە چاو ئەوانەی بە پێنووس و کاغەز نووسیویانە، ٧٥٪ زیاتر لە تاقیکردنەوەدا سەرکەوتوو نەبوون .

لە ڕاپۆرتێکدا، دایکێکی خوێندکاری پۆلی نۆیەم لە واشنتۆن دی سی باسی لەوە کردووە کە چۆن منداڵەکەی کاتی پۆلی خۆی لەسەر لەپتۆپی قوتابخانەکە بە تەماشاکردنی زنجیرە تەلەفزیۆنییەکان و یاریکردن بەسەر دەبات، لە جێگەی خوێندن . ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە کۆمپیوتەر لە کاتێکدا وەک ئامرازی فێربوون پێشکەش دەکرێت، دەتوانێت ببێتە سەرچاوەیەکی گەورەی دیستڕەکشن.

خوێندن لەسەر شاشە لە بەرامبەر خوێندن لەسەر کاغەز
توێژینەوە زانستییەکان بە شێوەیەکی بەرچاو دەریانخستووە کە خوێندن لەسەر شاشە لە خوێندن لەسەر کاغەز جیاوازە و کاریگەری لەسەر تێگەیشتن هەیە.

مێتا-آنالیزی ساڵی ٢٠١٩: توێژینەوەیەک کە ٣٣ توێژینەوەی جیاوازی لەخۆگرتبوو، دەریخستووە کە خوێندکاران کاتێک دەق لەسەر کاغەز دەخوێننەوە، لە چاو خوێندن لەسەر شاشە، تێگەیشتنی باشتریان هەیە .

توێژینەوەی ڕیبوت فاوندەیشن: ئەم ڕێکخراوەی کە هەزاران خوێندکاری لە ٩٠ وڵاتدا هەڵسەنگاندووە، دەریخستووە کە خوێندکارانی پۆلی چوارەم کە تابلێتیان لە زۆربەی پۆلەکاندا بەکار هێناوە، ١٤ خاڵ لە خوێندکارانی تری خوارتر بوون لە تاقیکردنەوەی خوێندنەوە، کە ئەمە یەکسانە بە "تەواوی پۆلێک" لە فێربوون . خوێندکاران کە ڕۆژانە چەند کاتژمێر تەکنەلۆژیایان بەکار هێناوە، لاوازترین ئاستیان هەبووە، لە کاتێکدا خوێندکاران کە کەمتر لە نیو کاتژمێر لە ڕۆژێکدا تابلێت یان لەپتۆپیان بەکار هێناوە، ئاستی باشتریان هەبووە .

هۆکاری جیاوازییەکە: پسپۆڕان چەند هۆکارێک بۆ ئەم جیاوازییە دیاری دەکەن :

بوونی کاغەز: لە کتێبی کاغەزیدا، منداڵ دەتوانێت بگەڕێتەوە بۆ لاپەڕەکانی پێشوو، چەند لاپەڕەیەک لە یەک کاتدا ببینێت، و شوێنی خوێندنەوەی لە بیر بمێنێت. لەسەر شاشەدا، ئەم کارە قورسترە و پەستان دەخاتە سەر بیرگەی کارکردن (working memory) .

هەستی لەدەستچوون (Out of sight, out of mind): لە کاتی پەڕاندنی لاپەڕە لەسەر شاشەدا، کاتێک دەق لەبەرچاو نامێنێت، زۆربەی زانیارییەکان لەبیر دەچن .

خوێندنەوە بە دەنگی ناوەوە (Inner voice): خوێندن لەسەر کاغەز خوێندنەوە بە دەنگی ناوەوە هاندەدات، کە پەیوەندی بە خوێندنی بەهێزتر و ڕێنووسی باشترەوە هەیە .

لێکتێگەیشتن: توێژینەوەکان دەریانخستووە کە خوێندکاران کە لەسەر لەپتۆپ دەخوێننەوە، باوەڕیان وایە کە باشتر تێگەیشتوون لە ڕاستیدا . ئەم "لێکتێگەیشتن"ە وایان لێدەکات کەمتر هەوڵ بدەن.

کاریگەری لەسەر مێشکی منداڵ
توێژەرانی زانستی دەماری (neuroscience) دەڵێن کە شێوازی خوێندن کاریگەری لەسەر پێکهاتەی مێشک هەیە. ماریان وۆڵف (Maryanne Wolf)، توێژەری ناوداری خوێندن و نووسەری کتێبی "Reader, Come Home"، دەڵێت کە خوێندن لەسەر کاغەز پشتیوانی لە پرۆسە خاو و قووڵەکانی مێشک دەکات کە بۆ تێگەیشتن و یادەوەری پێویستن . لە بەرامبەردا، شاشە زیاتر خوێندنی خێرا و سەرەکی هاندەدات.

لە توێژینەوەیەکدا، وێنەی MRI لە مێشکی منداڵانی ٨-١٢ ساڵدا دەریخستووە کە منداڵان کە کاتێکی زۆرتر لەسەر کتێبی کاغەزی بەسەر دەبەن، سوڕی خوێندنەوە (reading circuits)ی بەهێزتریان هەیە لە چاو ئەوانەی کات لەسەر شاشە بەسەر دەبەن .

هەروەها توێژینەوەیەکی تر دەریخستووە کە منداڵانی ٣-٤ ساڵ کە کتێب لەگەڵ باواندا دەخوێننەوە، چالاکی زیاتر لە ناوچە زمانییەکانی مێشکدا هەیە لە چاو ئەوانەی لە ئایپاددا دەخوێننەوە، کە چالاکییەکەیان لە هەموو کەمترین بووە .

سوودەکانی تەکنەلۆژیا لە فێرکردنی بنەما بنەڕەتییەکان
سەرەڕای ئەم نیگەرانییانە، تەکنەلۆژیا لە هەندێک بواردا سوودێکی بەرچاوی هەیە. لە فێرکردنی فۆنیکس (phonics) و پیتەکاندا، ئەپلیکەیشنەکانی وەک Lexia دەتوانن زۆر کاریگەر بن . لینەس مێریمان، کوڕێکی پۆلی دووەم لە نەشڤیل کە خاوەنی کێشەی دیسلێکسیایە، لە ڕێگای ئەپلیکەیشنێکی فێرکردنی خوێندنەوەوە توانیویەتی پێشکەوتنی بەرچاو بکات. دایکی کە پسپۆڕی خوێندنەوەیە، دەڵێت: "ئەپلیکەیشنەکە زۆر کارا و وردە" .

پسپۆڕان پێشنیار دەکەن کە باشترین ڕێگا تێکەڵەیەکی هاوسەنگە: بەکارهێنانی تەکنەلۆژیا بۆ فێرکردنی بنەما بنەڕەتییەکان (وەک ناسینەوەی پیت و دەنگەکان)، بەڵام پشتبەستن بە کتێبی کاغەزی بۆ پەرەپێدانی تێگەیشتنی قووڵ، خوێندنەوەی درێژخایەن، و چێژ و خۆشەویستی خوێندنەوە .

ڕێنمایی بۆ باوان بۆ کەمکردنەوەی کاریگەرییە نەرێنییەکان
١. سنووری کاتی شاشە دابنێن: بەکارهێنانی کۆمپیوتەر بۆ خوێندن پێویستە سنووردار بێت. توێژینەوەکان دەریانخستووە کە کەمتر لە نیو کاتژمێر لە ڕۆژێکدا کاتی شاشە لە قوتابخانەدا باشترین ئەنجام دەدات .

٢. خوێندنەوە لەسەر کاغەز هاندەن: منداڵان دەبێت ڕۆژانە کاتێک بۆ خوێندنەوەی کتێبی کاغەزی تەرخان بکەن، بەبێ بوونی شاشە.

٣. پێکەوە بخوێننەوە: خوێندنەوەی پێکەوە لەگەڵ منداڵدا، پرسیار کردن لەسەر چیرۆکەکە، و گفتوگۆکردن لەسەر ناوەڕۆکەکە، یارمەتی پەرەپێدانی تێگەیشتن دەدات .

٤. ژینگەی خوێندنەوە بەبێ دیستڕەکشن دروست بکەن: کاتی خوێندنەوە دەبێت لە شوێنێک بێت کە مۆبایل و کۆمپیوتەر و ئامێرەکانی تر نەبێت.

٥. پێویستی بە هاوسەنگی: وەک دایکی لینەس مێریمان دەڵێت، پێویستە هاوسەنگی لە نێوان تەکنەلۆژیا و کتێبی کاغەزیدا هەبێت

نوێترین وەشانەکان بۆ 2026:

Windows 11 (update 2026)
Windows 12 Beta (preview)